Dược liệu vỉa hè: Lợi bất cập hại

Từ thảo dược... đến “thần dược”

Dọc tuyến đường vào khu Di tích Sở Chỉ huy Chiến dịch Điện Biên Phủ tại xã Mường Phăng, những quầy hàng nhỏ dựng tạm bên đường bày bán đủ các loại lá cây, củ khô, nấm… Mỗi loại chỉ có giá từ vài chục đến vài trăm ngàn đồng, song được người bán quảng cáo là thuốc gia truyền, là “thần dược” trị đủ loại bệnh từ đau lưng, đau khớp, thoát vị đĩa đệm, gai cột sống cho đến viêm gan, đau dạ dày...

Ngay bên trong khuôn viên khu di tích, các ki-ốt cũng bày bán những loại thảo dược tương tự. Song, thay vì để trần hoặc gói sơ sài, tại đây các sản phẩm được đóng trong chai lọ, bao bì bắt mắt, dán nhãn cẩn thận, kèm theo bảng công dụng rõ ràng: “Thuốc gia truyền dân tộc Thái Mường Phăng chữa đau răng, sâu răng, viêm răng lợi”; “Thuốc khấp chữa đau lưng, đau khớp, đau thần kinh tọa...”, “Thuốc tứn khửn bổ thận, tráng dương, tăng cường sinh lực”...

Trong vai khách du lịch, chúng tôi được chị L. T. N., một người bán hàng tại ki-ốt giới thiệu nhiệt tình về những sản phẩm bày trên kệ. Cầm lọ “thuốc tứn khửn” giơ lên, chị khẳng định chắc nịch: Đây là thuốc tiên đấy em ạ. Uống vào đảm bảo hiệu quả luôn. Toàn dược liệu rừng, an toàn tuyệt đối, chẳng có tác dụng phụ gì đâu.

Giới thiệu như đang truyền bá một loại “thần dược”, chị N. còn quảng cáo thêm: Nhiều đoàn khách Hà Nội, Hải Phòng, các tỉnh lên đây ai cũng mua cả bịch mang về. Có người dùng xong gọi lại đặt thêm. Đây toàn là bài thuốc gia truyền, quý lắm. Tuy nhiên, khi được hỏi về giấy phép kinh doanh, chứng nhận kiểm định chất lượng, số đăng ký lưu hành sản phẩm, người bán chỉ cười trừ và cho biết, đây là thuốc gia truyền từ thời xưa các cụ để lại rồi làm theo để bán.

Người bán thì khẳng định chắc nịch về công dụng, còn người mua lại dễ xiêu lòng trước lời giới thiệu đậm màu sắc bản địa. Không ít người mang tâm lý tò mò, thử cho biết hoặc hy vọng vào một phương pháp điều trị đơn giản, rẻ tiền. Chính sự dễ dãi này vô tình tiếp tay cho việc tiêu thụ các sản phẩm không rõ nguồn gốc, chưa được kiểm chứng.

Trong khi đó, không phải ai cũng hiểu việc dùng các loại dược liệu không rõ thành phần, liều lượng, cách bào chế hay tương tác với thuốc đang sử dụng có thể gây hậu quả nghiêm trọng cho sức khỏe. Có những trường hợp sau khi dùng “thuốc gia truyền” thì nổi mẩn, dị ứng, buồn nôn, chóng mặt…

Chị Trần Thị M., phường Điện Biên Phủ kể lại: Tôi mua một loại thuốc xoa bóp ghi là chữa đau xương về dùng thấy rát và nổi mẩn khắp người. Hỏi lại theo số điện thoại ghi trên bao bì thì người bán bảo có thể do không hợp cơ địa. Sau mới biết da tôi bị kích ứng với thành phần không rõ bên trong.

Quản lý chặt chẽ để bảo vệ sức khỏe cộng đồng

Không chỉ ở Mường Phăng, tình trạng bày bán “thuốc gia truyền” cũng diễn ra tại nhiều khu chợ vùng cao, chợ truyền thống. Điểm dễ nhận thấy là hầu hết những mặt hàng này đều không rõ nguồn gốc xuất xứ, không có giấy tờ kiểm nghiệm chất lượng và cũng chưa được cấp phép lưu hành. Dù được quảng cáo với công dụng “chữa bệnh”, “gia truyền” hay “đặc trị”, nhưng thực chất, đây có thể chỉ là các sản phẩm thảo dược.

Theo Luật Dược, thuốc được định nghĩa là chế phẩm có chứa dược chất hoặc dược liệu, sử dụng cho người với mục đích phòng ngừa, chẩn đoán, điều trị bệnh hoặc điều chỉnh chức năng sinh lý cơ thể. Dù là thuốc tân dược, thuốc dược liệu hay thuốc cổ truyền thì đều phải trải qua quy trình kiểm nghiệm, được cấp số đăng ký lưu hành và được cơ quan có thẩm quyền cho phép lưu hành trước khi đưa ra thị trường.

Thậm chí, đối với thuốc cổ truyền, thuốc dược liệu, ngoài việc phải bảo đảm an toàn, hiệu quả còn phải tuân thủ nghiêm ngặt về nguồn gốc dược liệu, quy trình bào chế, tiêu chuẩn chất lượng, hạn sử dụng, điều kiện bảo quản và nhãn sản phẩm theo quy định của Luật Dược. Việc tự ý thu hái cây cỏ, rễ củ, phơi sấy, đóng gói, rồi tự đặt tên là “thuốc” chữa bệnh là vi phạm pháp luật.

Đặc biệt, việc quảng cáo sai lệch về công dụng chữa bệnh cho các sản phẩm chưa được công nhận là thuốc còn vi phạm quy định tại Luật Quảng cáo và Nghị định 117/2020/NĐ-CP. Mức xử phạt đối với hành vi quảng cáo sai sự thật về khả năng điều trị bệnh dao động từ 30 - 50 triệu đồng. Ngoài ra, người vi phạm còn bị buộc gỡ bỏ toàn bộ nội dung quảng cáo sai lệch, thu hồi và tiêu hủy sản phẩm vi phạm.

Trong trường hợp gây hậu quả nghiêm trọng đến sức khỏe hoặc tính mạng người sử dụng, hành vi này có thể bị xem xét theo hướng truy cứu trách nhiệm hình sự với các tội danh như “lừa dối khách hàng” hoặc “sản xuất, buôn bán hàng giả là thuốc chữa bệnh, phòng bệnh” theo quy định của Bộ luật Hình sự hiện hành.

Xác nhận thực trạng buôn bán dược liệu không phép, gắn mác “thuốc gia truyền” vẫn còn diễn ra tại một số địa bàn, Phòng Nghiệp vụ Y - Dược (Sở Y tế Điện Biên) đã chủ động tham mưu các nội dung liên quan đến công tác quản lý, đồng thời phối hợp với các cơ quan chức năng, chính quyền địa phương tuyên truyền, nhắc nhở, hướng dẫn người dân hiểu đúng về khái niệm “thuốc” và các quy định pháp luật liên quan. Cùng với đó, Sở Y tế cũng đã xây dựng kế hoạch kiểm tra hoạt động kinh doanh, buôn bán dược liệu, “thuốc gia truyền” sai quy định.