Dần xoá bỏ “vùng xám” trong nghĩa vụ thuế

“Đế chế” kinh doanh lớn cũng không nằm ngoài vòng kiểm soát

Một trong những vụ việc gây chú ý dư luận là vụ án xảy ra tại Công ty TNHH vàng bạc đá quý Bảo Tín Minh Châu – doanh nghiệp có tên tuổi lâu năm trên thị trường.

Theo cơ quan chức năng, doanh nghiệp này đã sử dụng nhiều hệ thống phần mềm song song để tách biệt doanh thu thực tế và doanh thu kê khai thuế; dữ liệu được “lọc” trước khi đưa vào hệ thống báo cáo, thậm chí bị xóa nhằm né tránh kiểm tra .

Kết quả điều tra bước đầu xác định doanh thu thực tế giai đoạn 2020–2023 khoảng 13.700 tỷ đồng, chênh lệch tới 9.700 tỷ đồng so với số liệu kê khai, gây thiệt hại ngân sách nhà nước khoảng 150 tỷ đồng .

Trước đó, vụ ánliên quan đến Nguyễn Đức Dương tại tỉnh Ninh Bình đã phơi bày một quy trình trốn thuế có hệ thống và quy mô lớn tại doanh nghiệp tư nhân vàng bạc đá quý Đức Thắng.

Cụ thể, Nguyễn Đức Dương, chủ doanh nghiệp, đã thông báo tạm ngừng kinh doanh với cơ quan thuế trong giai đoạn từ tháng 7-2022 đến tháng 5-2024, song trên thực tế hoạt động mua bán vẫn diễn ra với doanh thu hơn 1.500 tỷ đồng. Để che giấu dòng tiền, bị can chỉ đạo không xuất hóa đơn giá trị gia tăng, đồng thời sử dụng tiền mặt hoặc chuyển khoản qua nhiều tài khoản cá nhân của nhân viên, người thân thay vì tài khoản chính thức của doanh nghiệp. Hành vi này giúp trốn hơn 2,1 tỷ đồng tiền thuế giá trị gia tăng và thuế thu nhập doanh nghiệp .

Trong khi đó, ở lĩnh vực thương mại điện tử, các cá nhân kinh doanh trên mạng xã hội, trong đó có những người có ảnh hưởng, cũng bị xử lý khi doanh thu thực tế lớn nhưng chỉ kê khai một phần nhỏ, gây thất thu ngân sách.

Cụ thể, ngày 31-10-2025, Công an tỉnh Ninh Bình khởi tố vụ án, khởi tố bị can đối với Trần Đại Phúc, Giám đốc Công ty TNHH Hải Bé và Lê Văn Hải, thành viên góp vốn của công ty, về hành vi trốn thuế theo Điều 200, Bộ luật Hình sự khi mở rộng điều tra vụ án buôn bán hàng giả liên quan nhóm TikToker này.

Theo điều tra, từ năm 2022 đến tháng 6-2025, các bị can lợi dụng mạng xã hội để kinh doanh nhưng che giấu doanh thu. Công ty TNHH Hải Bé có doanh thu thực tế hơn 101 tỷ đồng nhưng chỉ kê khai hơn 15 tỷ đồng, che giấu gần 86 tỷ đồng, trốn thuế gần 9 tỷ đồng. Nhóm này bị cáo buộc không xuất hóa đơn, sử dụng nhiều hộ kinh doanh “vệ tinh” và hợp thức hóa doanh thu thấp để giảm nghĩa vụ thuế .

Trước đó, ngày 23-6-2025, Công an thành phố Hà Nội đã khởi tố Vũ Hồng Phúc (biệt danh “Cún Bông”), Nguyễn Nam Thắng và kế toán Chu Thị Mỹ Nhung về hành vi vi phạm quy định về kế toán gây hậu quả nghiêm trọng. Từ năm 2023, các bị can kê khai doanh thu hơn 5 tỷ đồng trong khi thực tế lên tới hơn 120 tỷ đồng, gây thất thu ngân sách trên 10 tỷ đồng .

Những vụ việc trên cho thấy mọi hình thức kinh doanh, từ cửa hàng truyền thống đến nền tảng số, đều chịu chung một nghĩa vụ thuế, không có ngoại lệ.

Sự hoàn thiện của hành lang pháp lý và công nghệ quản lý

Theo luật sư Nguyễn Tiến Hùng, Đoàn Luật sư thành phố Hà Nội, các quy định và chế tài xử lý những tội danh liên quan đến thuế trong hệ thống pháp luật Việt Nam hiện khá đầy đủ và nghiêm minh. Cùng với việc xử phạt hành chính, Điều 200, Bộ luật Hình sự năm 2015, sửa đổi, bổ sung năm 2017 quy định hành vi trốn thuế có thể bị xử lý hình sự khi số tiền vi phạm từ 100 triệu đồng trở lên, với mức phạt tiền hoặc phạt tù; ở khung cao nhất, mức án có thể từ 2 đến 7 năm tù. Đối với pháp nhân thương mại, mức xử phạt có thể lên tới 10 tỷ đồng, thậm chí bị đình chỉ hoạt động vĩnh viễn.

Luật sư Nguyễn Tiến Hùng cho rằng, pháp luật hiện nay không chỉ xử lý hành vi trốn thuế dựa trên hậu quả mà còn xem xét cả yếu tố thủ đoạn và tính chất có tổ chức. “Việc sử dụng nhiều hệ thống sổ sách, che giấu doanh thu hay hợp thức hóa dòng tiền đều có thể bị coi là tình tiết tăng nặng. Khi đã đủ yếu tố cấu thành, việc khởi tố là tất yếu, không phụ thuộc vào quy mô hay danh tiếng của chủ thể vi phạm”, luật sư phân tích.

Bên cạnh chế tài xử lý, một trong những thay đổi mang tính bước ngoặt là việc áp dụng mã định danh cá nhân thay cho mã số thuế. Từ ngày 1-7-2025, toàn bộ cá nhân, hộ kinh doanh, người lao động và người phụ thuộc sẽ sử dụng số định danh cá nhân làm mã số thuế duy nhất. Mỗi người chỉ có một mã số, gắn xuyên suốt với toàn bộ hoạt động tài chính và nghĩa vụ thuế.

Việc này chấm dứt tình trạng một cá nhân có nhiều mã số thuế, gây khó khăn trong quản lý và tạo kẽ hở cho hành vi gian lận như trước đây.

Không chỉ cá nhân, doanh nghiệp cũng được định danh thống nhất, gắn với người đại diện theo pháp luật, qua đó kiểm soát tình trạng thành lập doanh nghiệp “ma”, bỏ trốn nghĩa vụ thuế hoặc lợi dụng thông tin cá nhân để hợp thức hóa dòng tiền.

Đại diện Cục Thuế (Bộ Tài chính) cho biết, việc sử dụng một mã định danh duy nhất sẽ tránh tình trạng một tổ chức tồn tại nhiều loại mã khác nhau như mã số thuế, mã đăng ký kinh doanh hay mã chuyên ngành, giúp công tác quản lý được xuyên suốt, chính xác và minh bạch hơn .

Đặc biệt, khi dữ liệu được liên thông, cơ quan thuế có thể dễ dàng truy vết giao dịch, đối chiếu thông tin và phát hiện sai lệch trong quá trình thanh tra, kiểm tra.

Từ những vụ án cụ thể đến sự hoàn thiện của hành lang pháp lý và công nghệ quản lý, có thể thấy rõ một xu hướng: mọi “khoảng tối” trong nghĩa vụ thuế đang dần bị thu hẹp. Trong kỷ nguyên dữ liệu và kết nối liên thông, không còn sự khác biệt giữa kinh doanh truyền thống và kinh doanh online; không còn “vùng xám” cho việc nhập nhèm sổ sách hay che giấu doanh thu.

Minh bạch không còn là lựa chọn, mà là yêu cầu bắt buộc. Và trong bối cảnh đó, bất kỳ hành vi gian lận nào cũng sẽ bị phát hiện và xử lý nghiêm minh theo quy định của pháp luật.